RADIO ILIRET CHICAGO

Wall Street and Main Street:

Nga Ulysses Odise Prifti 25 Tetor 2008

T? kuptosh Financ?n, ndonj?her? nuk ?sht? e leht?. Me an?n e k?tij artikulli do t? mundohem t? shpjegoj disa fenomene q? po ndodhin sot n? ekonomin? e vendit ton?. Kur d?gjojm? fjal?n ?Wall Street? n? mendje na vjen New York dhe paraja e shumt? q? fle aty.

Sot, n? shekullin e 21 ky em?r, ?Wall Street?, n?nkupton e p?rdoret si njohje e interesave financiare t? Shteteve t? Bashkura. Pothuajse 200 vjet m? p?rpara, ky em?r kishte dometh?nie t? ve?ant?; shit-blerjen e aksioneve (stocks) dhe sigurimeve (securities) p?r t? gjith? vendin. K?to aktivitete e kan? zanafill?n e tyre n? 1817, me New York Stock Exchange (Bursa e New Yorkut). N? vitin 1842, u krijua American Stock Exchange (Bursa Amerikane) dhe filloi bashk?punimin me Burs?n e New York-ut. Me kalimin e koh?s duke u fuqizuar, k?to bursa soll?n fitime t? m?dha p?r Shtetet e Bashkuara. Gjat? k?tyre viteve n? burs?n publike u b? e mund?shme ngritja e kapitaleve n? p?rmasa t? larta, gj? e cila ndihmoi zhvillimin e ekonomis? s? vendit dhe krijimin e mij?ra vend pune t? reja. K?to ngritje kapitalesh nuk mund t? ariheshin leht? nga kushdo; ato mund t? ngriheshin vet?m n? nj? treg publik t? lir?, n?p?rmjet Burs?s (Wall Street-it) dhe popullit (Main Street).

N? pjes?n m? t? madhe t? koh?s marketat financiare kan? punuar n? m?nyr? t? shtruar dhe pa shum? probleme, por njerzit dhe historia ka tendenc?n t? kujtojn? m? t? keqen dhe jo t? mir?n.

Sigurisht, n? nj? sistem tregu t? lir? ka ngritje dhe zbritje. Nganj?her?, kur di?ka nuk ka themele t? forta si? ngjitet larte shpejt, mund t? zbres posht? akoma dhe m? shpejt.

N? 1907 p?r her? t? par? Wall Street,u p?rfshi nga paniku, ku gati $ 800 million n? sigurime dhe aksione humb?n vler? brenda disa muajve. Kur kjo ndodhi njer?zit vraponin n?p?r banka p?r t? shp?tuar parat? e tyre derisa paniku u shuajt. Mbas kesaj krize jeta n? Wall Street vazhdoi normale deri t? Mart?n, 29 Tetor 1929, kur Wall Street pati goditjen m? t? madhe. Brenda nj? jave humb?n t? gjitha fitimet e krijuara p?r disa vite me radh?. Kjo kriz? demoralizoi ekonomin? e vendit dhe psikologjin? e njer?zve, deri aty sa shume investitor? dhe financier? hidheshin nga dritaret e zyrave dhe nd?rtesave me humbje t? jet?s p?r shkak t? humbjeve finanicare dhe zhg?njimit n? vetvete dhe burs?. Kjo situat? krijoi at? q? n? histori ka ngelur si ?Great Depression? ose ?Black Tuesday?. P?r fat t? keq Depresioni i Madh zgjati deri n? fillimin e luft?s bot?rore m? 1941. Jeta p?rs?ri vashdoi normale n? Wall Street, kuptohet gjithnj? ka pasur luhatje t? vogla dhe te mesme por k?to thjesht? me nj? aspirine 50 mg. ose 100mg. sh?roheshin shpejt?.

Dit?n e H?n?, 17 Tetor 1987, ndodhi tragjedia tjet?r ? Black Monday? kur Dow Jones (Dow Jones = indeks n? burs?n amerikane ku gj?nden 30 kompanit? m? t? mira n? Amerik? dhe presence Bot?rore) humbi 508 pik? brenda nj? dite, gj? e cila nuk kishte ndodhur m? p?rpara n? historin? e burs?s Amerikane.

Por populli nuk thote kot: mos u anko se ka dhe me keq. Ja q? e keqja m? e madhe erdhi tani n? dit?t tona, pik?risht t? M?rkur?n m? 15 Tetor 2008, ku Dow Jones humbi brenda nj? dite rreth 733 pik ,7.87% t? vler?s ose afersit 1.3 trillion dollar. K?t? dit? bota e financ?s akoma nuk e kan? em?ruar zyrtarisht me nj? epitet, pranadaj un? do ta zyrtarizoj t? pakt?n p?r kalendarin tim si ?Black Wednesday?. Brenda nj? kohe shum? t? shkurt?r, rreth nj? muaj, tregu humbi t? gjitha fitimet e 5 vjet?ve t? shkuara; megjith?se edhe pas aprovimit t? Kongresit t? paket?s financiare $ 700 billion me q?llim p?r t? mb?shtetur sistemin finaciar dhe p?r moshapjen e kriz?s s? krijuar m? tej.

Gjith? bota i kishin syt? nga Amerika p?r aprovimin e ligjit t? $700 bilion sepse kjo ndihme do te shpetonte Main Street (popullin /ne) dhe Wall Street. P?r momentin kjo paket? jo vet?m q? nuk e shp?toi kriz?n, por menj?her? pasi u aprovua Wall Street humbi gati 40 % ($ 8.2 trilion) t? vler?s brenda disa jav?sh. Kjo kriz? shum? shpejt u hap n? gjith? globin duke krijuar humbje prej triliona dollar?sh n? t? gjitha bursat e bot?s.

Po pse vall? ndodhi kjo kriz? dhe si mund t? dilet prej saj?

P?r t? zbuluar diagnoz?n e s?mundjes dhe gjithashtu p?r t? gjetur ila?in sh?rues t? kesaj s?mundjeje sa t? keqe aq dhe t? madhe u mblodh?n disa ekonomist? s? bashku.

Mbas shum? p?rpjekjesh dhe me ndihm?n e Wall Street arit?n n? konkluzion se epiqendra e k?saj s?mundjeje t? r?nd? filloi me dh?nien e kredive p?r sht?pi ose ndryshe themi Mortgage. Dh?nia e kredive p?r sht?pi, pa verifikim t? ardhurash, pa verifikim pune apo aseteve gj? e cila ishte jo tradicionale para viteve 2000 sidomos p?r bankat e rregulluara nga Federata. N? t? v?rtet? mund t? themi q? kjo ishte shkrepsja p?r k?t? kriz? ekonomike, gjithashtu pasi mund ta themi edhe m? bindsh?m dhe goj?plot? se edhe shum? individ? ( Main Street ) e abuzuan sistemin e vet-krijuar n? at? m?nyr? me ndihm?n e Wall Street. Mjesht?ria negative dhe inxhinjerimi nga bankat e m?dha ivestuese si Merry Lynch, Lehmans Brothers, Bern & Sterns, etj.. u shpreh me vendosjen e k?tyre paketave n? sigurime dhe aksione t? cilat u shit?n n? gjith? bursat e bot?s si investime t? sigurta me nje kthim fitimi t? garantuar sepse k?to sigurime apo aksione ishin t? garantuara me asete, n? rastin konkret me sht?pit?. P?r fat t? keq si? u v?rtetua k?to kreditime m? n? fund nuk ishin dhe kaq t? garantuara. M? konkretisht ajo q? ndodhi ishte se sht?pit? nga viti 2000-2007 pat?n nj? ngritje rreth 95%, sipas indeksit kryesor S&P Case-Shiller Home Price, e cila ?sht? rritje artificiale rreth 13.6% n? vit. Para vitit 2000, sht?pit? rriteshin n? vler? n? proporcion t? barabart? me inflacionin egzistues nj? mesatare rreth 4 perqind n? vit. Q? prej fillimit t? 2008 deri sot pothuajse kemi nj? zbritje rreth 17% n? tregun e sht?pive. Zbritje t? tilla n? tregun e sht?pive rritin riskun e kreditimeve t? dh?na nga bankat sepse ato jan? t? detyruara t? zbresin vler?n reale (Fair Market Value) t? realizuar n? librat (Book Value) e tyre p?r kolateralin e garantuar, por gjithashtu krijojn? dhe humbje p?r t? gjith? ata q? blen? sht?pi gjat? k?saj periudhe sepse n? t? v?rtet? kane paguar mbi vleren reale q? duhej t? ishte 2000-2007.

Me humbjen e vler?s s? sht?pis?, ndodh q? koefi?ienti i dh?nies s? kriditit t? rritet, gj? e cila ?sht? e disfavorshme p?r bank?n. Nqs banka e ka koefi?ientin 1 me 18, do t? thot? q? p?r 1 dollar t? saj ka mar? hua 18 t? tjera. Si pasoj n? moment krize si kjo q? kalojme, bankat ngrijn? dh?nien e kredive n? t?r?si; bankat mesatarisht kane ulur rreth 85% me pak dh?nien e kredive nga viti i kaluar.

K?to borxhe t? k?qija u shit?n si sigurime, p?r arsye teknike ?sht? e parealizueshme q? t? ve?osh borxhin e mir? nga ai i keq, ose thjesht? me drut? e thata digjen dhe t? njomat. T? gjitha k?to ndikuan fillimin e nj? t?rmeti finanaciar p?r kriz?n globale t? sapo realizuar.

Un? besoj n? tregun e lir? dhe t? ndersh?m, por ja q? disa individ? n? Wall Street e kuptuan k?t? loj? dhe nuk b?n asnj? gj? p?r t?a ndaluar. Wall Street i dha drit?n jeshile bankave investuese p?r shitjen e k?tyre aksioneve apo sigurimeve. Wall Street detyronte bankat t? jepnin borxhe pa verifikim dokumentash sepse donin q? t? benin paketa kompensimesh (bonus) prej miliona dollar?sh p?r veten e tyre. Wall Street me influenc?n e vet dhe me ndihm?n e disa kongresmen?ve vendos?n ligjin ?CRA ?Community Reinvestment Act? t? dh?nies s? kredive p?r nj? pjes? t? popullsis? kur dihej q? ata nuk ishin n? gj?ndje t? paguanin k?to borxhe. Ishin disa kongresmen q? e kuptonin fort mir? situat?n e vet keq-krijuar, por p?r fat t? mir? dinin ku t?i shisnin t? gjitha k?to borxhe t? k?qija q? nuk do t? paguheshin ndonj?her?. Rrug?zgjidhja ishte Freddi dhe Fannie-Mai ( Dy institucione gjys?m private gjys?m shtet?rore q? merren vet?m me Mortgage) t? cilat aksionet e tyre kan? humbur mbi 90% t? vler?s. Me pak fjal? po t? kishit bler? para nj? viti nj? aksion te Freddi do t? kishit paguar af?rsisht $ 70, sot ky aksion e ka vler?n $1, matematika ?sht? e thjesht?.

Nga ana tjet?r p?r fat t? mir? kemi qeverin? e cila n? momente krize na nxjerr? nga situata t? tilla, dhe ne si qytetar, si takspagues, do i paguajm? k?to defi?ite t? krijuara nga shteti yn? n? m?nyr? proporcionale. Sigurisht q? n? k?t? rast Wall Street doli p?rs?ri shum pak i lagur nga dallg?t e sunamit ekonomik.

Por nuk mbaron me Mortgage, ajo vazhdon me kredit? komer?iale (commercial paper), kredit? e makinave, dhe ajo m? e fundit q? akoma nuk ka b?r? BAM ?sht? dh?nia e kredive me Kredit Kartat t? cilat nuk jan? t? siguruara me kolateral ndryshe nga ato q? p?rmenda m? lart? t? cilat jan? t? siguruara me asetet p?r t? cilat ?sht? dh?n? kreditimi. I ushtrohet presion qeveris? q? marketi t? shkoj lart? dhe Dow Jones t? fitoj pik?t e humbura, qeveria duhet t? blej dhe borxhet e pasiguruara, dmth taksapaguesit i shtohen defi?ite t? tjera. Nqs ajo do t? arrihet pastaj un? pa dyshim besoj q? Wall Street ?sht? ?Mother of all Gods?.

Mos m? keqkuptoni, qeveria n? momente t? caktuara ?sht? e detyruar q? t? veproj, dhe n? k?t? rast jan? marr? disa masa t? shpejta dhe pozitive p?r pjes?n m? t? madhe, me q?llim p?r daljen nga kjo kriz?. Disa masa q? qeveria ka marre vijojn? si m? posht?:

Derdhje t? likuiditit n?p?r banka me q?llim q? ato t? fillojn? anti-friz dh?nien e krediteve. Uljen e intereseva se bankes qendrore.

Blerjen e aseteve t? k?qija nga librat e bankave.

Blerjen e aksioneve t? disa bankave me q?llim p?r t? ?uar moralin dhe kapitale p?r k?to institucione financiare, sigurisht bankat kan? t? drejt? t?i blejn? m? mbas aksionet e tyre.

**Si edhe regullime t? reja n? fush?n e bankave investituesve q? kjo kriz? mos t? ndodh? p?rs?ri.

Un? si edhe shum? ekonomist? t? tjer? besojm? q? qeveria duhet t? nd?rhyj tek t? gjitha ato institucione q? merren me aprovimin (under-writing) e Sigurimeve dhe dh?nie t? opinioneve p?r gj?ndjen finanicare dhe situat?s s? kompanive publike kur ato tregtohen n? tregun e lir?. Ẽsht? nj? hap shum? i r?nd?sish?m po si edhe ato q? p?rmenda m? lart? sepse me sa duket shumica e k?tyre opinioneve duhet t? ken? nj? standart q? t? jet? i besuesh?m p?r konsumatorin dhe tregun. Nqs k?to instutiocione nuk b?jn? pun? t? ndershme, at?here duhet nd?shkuar p?r veprimet kriminalo-ekonomike sepse n? fund t? dit?s Marketa varet nga informacionet q? ne kemi.

Sa do t? zgjas?

Shpresoj q? kjo kriz? mos t? zgjas m? shum? se 6-9 muaj, pasi tani kemi hyr? n? nj? ?re?esion? global dhe gjith??ka ?sht? e pa-parashikueshme, pasi dhe ligjet e ekonomis? p?r momentin nuk punojn? n? Wall Street, sepse p?r pjes?n m? t? madhe sidomos muajt e fundit marketa ka levizur n? shenja frike dhe jo-besimi. Pa dashur t? shtoj m? tep?r pesimiz?m n? situat?n e kriz?s q? po jetojm?, ajo mund t? zgjasi edhe 2 vjet nqs BAM-i p?r kredit kartat do t? b?het realitet..

A na ndikon ne n? jet?n e p?rdit?shme?

Sigurisht q? po. N? fund t? dit?s ne jemi konsumatori i tregut dhe ne diktojm? k?rkes?n dhe furnizim (supply & demand). Gjith??ka lidhet me k?rkes? dhe furnizim??.

?far? m?simesh duhet t? nxjerim?

Nqs keni vendosur para n? 401K, IRA, Mutual funds etj, ju duhet t? takoheni dhe t? k?shilloheni me Keshilltarin tuaj financiar t? pakt?n dy her? n? vit? p?r ta poziconuar veten gjithnj? n? rolin e fituesit pa u ndikuar nga situata e Market?s.

Mos hezitoni t? investoni n? k?to momente,sepse n? kriza t? tilla ka dhe shume oportunitete t? mira. Shum? kompanive t? mira u ?sht? p?rgjysmuar vlera, thjesht? sepse tregu ka humbur vler? n? p?rgjithesi.

Reduktoni shpenzimet e panevojshme

Sigurisht q? tregjet e lira jan? pozitive, krijojn? mund?si p?r t? krijuar kapitale maramend?se, ndikojn? pozitivisht n? shumic?n e rasteve p?r ekonmin?, por ?elsi i suksesit p?r t? mos u ndikuar shum? nga k?to kriza ?sht? informacioni. Kur bie shi na duhet nj? ambrell? p?r t? mos u lagur. Prandaj ju k?shilloj q? t? rezervoni m?njan? nj? ambrell? p?r ndonj? dit? TETORI me shi, sidomos t? Enjten ose t? Premten e ardh?shme.

Deri Shiun tjet?r MIRUPAFHIM.

Ulysses Odise Prifti

President

Market Accounting

1211 West 22nd Street, Suite 802

Oak Brook, IL 60523

Tel: (630) 366-2085 ext. 12

Cell: (630) 865-5999